محمد مهدى ملايرى

192

تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )

اعداد كسرى فارسى در كتاب بلاذرى در مجلهء « گزارش ماهانهء فرهنگستان شاهى علوم برلين » مورخ 16 ژوئن 1882 ميلادى آقاى دكتر الس هاوزن Olshausen با تيزبينى شگفت‌آورى دو معما را حل نمودند . وقتى در زمان حجاج تصميم گرفته شد ، دفترهاى خراج را كه تا آنوقت به فارسى نوشته مىشد به عربى بنويسند ، يكى از ديوانيان كه اعرابى بود ، بيان داشت ، امكان ندارد بتوانيم اصطلاحات فنى فارسى را به عربى برگردانيم . اين مطلب را بلاذرى در كتابش [ فتوح البلدان ] از مداينى نقل مىكند و چند نمونه از برابريابى واژه‌ها را ذكر مىنمايد . از جمله برابر اصطلاح « يك‌دهم » را به عربى « عشر » و يك‌بيستم را به « نصف العشر » و براى اصطلاح فارسى « اندكى بيش » واژهء « نصف » را نام مىبرد . واژه‌هاى فارسى اين اصطلاحات در كتاب بلاذرى به ترتيب « دهويه » ، « ششويه » و « ويد » مىباشد . به جز « دهويه » كه از روى عدد « ده » به آسانى شناخته مىشود ، باقى حل ناشده به جاى ماندند . در « الفهرست » نيز كه داستان پيش گفته از همان منبع نقل شده ، دشواريهاى موجود براى ويراستارش [ آقاى فلوگل Flugel ] نامفهوم به جاى « 1 » ماند II ، صفحه 107 به بعد ) . دكتر الس هاوزن در مقاله‌اش راه پىبردن به شيوهء درست خواندن [ واژه‌ها ] را نشان مىدهد . او به ما مىآموزد كه چگونه به موازات اعداد كسرى

--> ( 1 ) . در اينجا مايلم يادآور شوم كه نوشتهء من به فلوگل [ دربارهء مشكلات لغوى ] پاسخى شتابزده بود و براى چاپ در نظر گرفته نشده بود . اگر در آن با تعمق تجديدنظر مىكردم ، دست‌كم مطالبى از آن را يقينا حذف مىنمودم . [ الس هاوزن در مقاله‌اش درستى يادداشتهاى دخويه را رد مىكند . پانويس بالا پاسخ مؤدبانه دخويه به نشانى الس هاوزن است . م . ]